Koniec sankcji w PIT i CIT za przelew spoza białej listy i bez split payment od 2027 r. — co zostaje w VAT?

Od faktur wystawionych od 1 stycznia 2027 r. przelew na rachunek spoza białej listy VAT albo zapłata z pominięciem split payment (MPP) nie odbiorą już prawa do kosztów uzyskania przychodów w PIT i CIT. Tak stanowi ustawa z 18 września 2026 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych, którą Prezydent podpisał 15 października 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 1371).

To jednak tylko połowa sankcji. W VAT nic się nie zmienia: przelew na rachunek spoza Wykazu nadal oznacza odpowiedzialność solidarną za VAT kontrahenta, a pominięcie obowiązkowego MPP — dodatkowe zobowiązanie w wysokości 30% podatku z faktury i odpowiedzialność karną skarbową.

Wyjaśniamy, co dokładnie znika, co zostaje, od której faktury liczyć nowe zasady i dlaczego rachunek kontrahenta nadal trzeba sprawdzać w dniu przelewu.

Co się zmienia w PIT i CIT?

Dziś art. 22p ust. 1 ustawy o PIT i art. 15d ust. 1 ustawy o CIT wyłączają z kosztów wydatek w części, w jakiej płatność za transakcję powyżej 15 000 zł (art. 19 Prawa przedsiębiorców):

1. została dokonana bez pośrednictwa rachunku płatniczego (w praktyce gotówką),
2. trafiła przelewem na rachunek inny niż zawarty w Wykazie podatników VAT na dzień zlecenia przelewu,
3. pominęła mechanizm podzielonej płatności, choć na fakturze był dopisek „mechanizm podzielonej płatności”.

Nowelizacja nadaje obu przepisom nowe brzmienie. Zostaje tylko punkt pierwszy — płatność bez rachunku płatniczego. Sankcje za rachunek spoza białej listy i za pominięcie MPP znikają z podatków dochodowych.

Razem z nimi ustawa uchyla:

• art. 22p ust. 4 PIT i art. 15d ust. 4 CIT — wyjątki od sankcji, w tym zawiadomienie ZAW-NR złożone w 7 dni. Przy fakturach z 2027 r. w podatku dochodowym nie ma już sankcji za rachunek spoza Wykazu, więc wyjątek przestaje być potrzebny. Przy fakturach wcześniejszych nadal działa — patrz niżej;
• art. 14 ust. 2h–2i PIT i art. 12 ust. 4i–4j CIT — przychód u podmiotu, który pobiera należność od nabywcy i przekazuje ją dostawcy (np. pośrednika w rozliczeniach), gdy zapłacił gotówką albo na rachunek spoza Wykazu.

Ta sama ustawa upraszcza też informację o cenach transferowych (TPR), ale te zmiany nie dotyczą weryfikacji kontrahenta.

Od kiedy obowiązują nowe zasady?

Przepisy o kosztach i przychodach wchodzą w życie 1 stycznia 2027 r. (art. 6 ustawy). Decyduje jednak data wystawienia faktury, a nie data przelewu.

Zgodnie z art. 3 ustawy do płatności wynikającej z faktury wystawionej przed 1 stycznia 2027 r. stosuje się dotychczasowe brzmienie art. 22p PIT i art. 15d CIT (a także art. 14 ust. 2h–2i PIT i art. 12 ust. 4i–4j CIT).

ZAW-NR przy fakturach wystawionych przed 2027 r.

Dla faktury wystawionej do 31 grudnia 2026 r. ZAW-NR ma takie samo znaczenie jak dziś — bez względu na to, kiedy nastąpi przelew, także w 2027 r. lub później:

• przelew na rachunek spoza Wykazu bez terminowego ZAW-NR (i bez innego wyjątku) wyłącza wydatek z kosztów w części tej płatności — stosuje się dotychczasowy art. 22p ust. 1 pkt 2 PIT i art. 15d ust. 1 pkt 2 CIT;
• jeśli koszt był już rozliczony przed zapłatą, trzeba go zmniejszyć (albo zwiększyć przychody) w miesiącu zlecenia przelewu — przy fakturze z grudnia 2026 r. zapłaconej w styczniu 2027 r. będzie to korekta w rozliczeniu za styczeń 2027 r.;
• ZAW-NR złożony w 7 dni od zlecenia przelewu chroni jednocześnie koszt w PIT/CIT (dotychczasowy art. 22p ust. 4 pkt 1 PIT, art. 15d ust. 4 pkt 1 CIT) i przed odpowiedzialnością solidarną w VAT (art. 117ba § 3 pkt 2 Ordynacji podatkowej) — to jedno zawiadomienie, nie dwa;
• zawiadomienie składa się przy pierwszej zapłacie na dany rachunek spoza Wykazu. Jeśli ten rachunek zgłosiłeś już wcześniej, kolejny przelew na niego nie wymaga nowego ZAW-NR;
• ZAW-NR nie chroni przed skutkami pominięcia obowiązkowego MPP — ani przed brakiem kosztu przy starych fakturach (wyjątek z ust. 4 dotyczy tylko rachunku spoza Wykazu), ani przed sankcjami w VAT.

Dla faktury wystawionej od 1 stycznia 2027 r. ZAW-NR nie ma już znaczenia dla kosztów, ale nadal chroni przed odpowiedzialnością solidarną w VAT. W praktyce więc przy rachunku spoza Wykazu zawiadomienie warto składać zawsze — zmienia się tylko to, przed czym chroni.

Stan legislacji na 29 października 2026 r.: ustawę uchwalił Sejm (18 września 2026 r., druk nr 2837), Senat jej nie poprawił, a Prezydent podpisał ją 15 października 2026 r. Ustawę ogłoszono 21 października 2026 r. w Dzienniku Ustaw (Dz.U. 2026 poz. 1371). Przepisy o białej liście, split payment i fakturach sprzed 2027 r. wchodzą w życie 1 stycznia 2027 r. (art. 6 ustawy). Pozostałe zmiany, dotyczące informacji o cenach transferowych, obowiązują od 5 listopada 2026 r.

Co zostaje w podatkach dochodowych?

Gotówka. Jeżeli transakcja z innym przedsiębiorcą przekracza 15 000 zł, a zapłata nastąpi bez pośrednictwa rachunku płatniczego, wydatek nadal nie będzie kosztem w tej części, w jakiej zapłacono gotówką. Jeśli koszt był już rozliczony, trzeba go zmniejszyć (albo zwiększyć przychody) w miesiącu płatności.

Obowiązek płatności przez rachunek z art. 19 Prawa przedsiębiorców też się nie zmienia. Więcej: Płatność gotówką powyżej 15 000 zł między firmami.

Co zostaje w VAT? Sankcje bez zmian

Nowelizacja dotyczy wyłącznie ustaw o PIT i CIT. Ustawa o VAT i Ordynacja podatkowa zostają bez zmian, dlatego od 2027 r. płatność na rachunek spoza białej listy albo z pominięciem MPP będzie sankcjonowana tylko — albo aż — na gruncie VAT.

1. Rachunek spoza białej listy — odpowiedzialność solidarna (art. 117ba Ordynacji podatkowej)

Kto przy transakcji powyżej 15 000 zł zapłaci czynnemu podatnikowi VAT na rachunek inny niż zawarty w Wykazie na dzień zlecenia przelewu, odpowiada solidarnie z nim za jego zaległy VAT — w części przypadającej na tę transakcję, całym swoim majątkiem.

Odpowiedzialność wyłącza m.in. zawiadomienie ZAW-NR złożone w 7 dni od zlecenia przelewu albo zapłata w MPP. Dlatego ZAW-NR nie znika — od 2027 r. chroni już tylko przed odpowiedzialnością w VAT. Szczegóły: ZAW-NR — termin 7 dni i instrukcja.

2. Pominięcie obowiązkowego MPP — 30% podatku (art. 108a ust. 7 ustawy o VAT)

Przy towarach i usługach z załącznika nr 15 i fakturze powyżej 15 000 zł brutto split payment jest obowiązkowy (art. 108a ust. 1a). Za zapłatę z jego pominięciem urząd ustala dodatkowe zobowiązanie podatkowe w wysokości 30% kwoty VAT przypadającej na te towary lub usługi.

Sankcji nie ustala się, jeżeli dostawca rozliczył cały VAT z tej faktury (art. 108a ust. 8), ani wobec osoby fizycznej, która za ten sam czyn odpowiada za wykroczenie lub przestępstwo skarbowe.

3. Pominięcie obowiązkowego MPP — odpowiedzialność karna skarbowa (art. 57c Kodeksu karnego skarbowego)

Niezależnie od sankcji w VAT pominięcie obowiązkowego MPP jest czynem zabronionym. Zgodnie z art. 57c k.k.s. podatnik, który wbrew obowiązkowi płaci należność z faktury z pominięciem mechanizmu podzielonej płatności, podlega karze grzywny do 720 stawek dziennych (przestępstwo skarbowe). W wypadku mniejszej wagi jest to wykroczenie skarbowe zagrożone grzywną określoną kwotowo, którą można nałożyć także mandatem.

Wysokość stawki dziennej sąd ustala według dochodów, sytuacji majątkowej i możliwości zarobkowych sprawcy.

Kto odpowiada? Kara z k.k.s. dotyczy osoby fizycznej, nie firmy:

• w jednoosobowej działalności — sam przedsiębiorca. Wtedy urząd nie ustala już 30% dodatkowego zobowiązania (art. 108a ust. 7 zdanie drugie ustawy o VAT): jest albo kara z k.k.s., albo 30% VAT;
• w spółce — osoba, która zajmuje się sprawami gospodarczymi, w szczególności finansowymi, na podstawie przepisu, umowy albo faktycznie (art. 9 § 3 k.k.s.), np. członek zarządu, dyrektor finansowy, księgowa zlecająca przelewy. Spółka może jednocześnie dostać 30% dodatkowego zobowiązania, bo to wyłączenie dotyczy tylko osób fizycznych.

Wyłączenie z art. 108a ust. 8 (dostawca rozliczył cały VAT) dotyczy samej sankcji 30% — Kodeks karny skarbowy nie przewiduje takiego wyłączenia. Nowelizacja PIT i CIT tych przepisów nie zmienia.

4. Od 2027 r. — odpowiedzialność za VAT przy usługach niematerialnych (art. 105a ustawy o VAT)

Od 1 stycznia 2027 r. nabywca usług z nowego załącznika nr 16 (m.in. IT, hosting, księgowość, doradztwo, reklama, usługi biurowe) może odpowiadać solidarnie za niezapłacony VAT usługodawcy, jeśli wiedział lub miał uzasadnione podstawy przypuszczać, że podatek nie zostanie zapłacony. Zapłata w MPP tę odpowiedzialność wyłącza. To odrębny przepis — nowelizacja PIT i CIT go nie dotyka. Więcej: Odpowiedzialność solidarna za VAT od 2027 r.

Przykład: ta sama faktura w 2026 i w 2027 r.

Usługa za 20 000 zł netto + 4 600 zł VAT (24 600 zł brutto). Firma płaci przelewem na rachunek, którego nie ma w Wykazie, i nie składa ZAW-NR. Zakładamy, że wydatek normalnie jest kosztem, a kontrahent jest czynnym podatnikiem VAT.

Dodatkowe zobowiązanie 1 380 zł nie powstanie, jeśli dostawca rozliczył cały VAT z faktury, a w jednoosobowej działalności — także wtedy, gdy przedsiębiorca odpowiada za ten czyn z k.k.s. Terminowy ZAW-NR przy fakturze z 2026 r. uchroniłby koszt 20 000 zł i wyłączył odpowiedzialność solidarną, ale nie skutki pominięcia MPP. Odpowiedzialność solidarna dotyczy tylko zaległości, która faktycznie powstanie u kontrahenta.

Czy nadal trzeba sprawdzać rachunek na białej liście?

Tak. Znika ryzyko w podatku dochodowym, ale ryzyko w VAT zostaje w całości, a od 2027 r. dochodzi odpowiedzialność za VAT przy usługach z załącznika nr 16. W praktyce:

• przed przelewem powyżej 15 000 zł sprawdzaj rachunek w Wykazie w dniu zlecenia przelewu i zachowaj potwierdzenie (identyfikator zapytania),
• gdy rachunku nie ma w Wykazie — poproś o inny albo złóż ZAW-NR w 7 dni,
• przy fakturach z dopiskiem „mechanizm podzielonej płatności” płać w MPP,
• przy usługach z załącznika nr 16 rozważ MPP także wtedy, gdy nie jest obowiązkowy — wyłącza odpowiedzialność z art. 105a,
• faktury wystawione do końca 2026 r. rozliczaj po staremu także w PIT i CIT — przy rachunku spoza Wykazu ZAW-NR w 7 dni chroni wtedy i koszt, i przed odpowiedzialnością w VAT.

Jak sprawdzić rachunek krok po kroku: Jak sprawdzić kontrahenta na białej liście VAT.

Jak pomaga Weryfikacja-Kontrahenta.pl?

W serwisie Weryfikacja-Kontrahenta.pl sprawdzisz kontrahenta na podstawie numeru NIP — w Wykazie podatników VAT, KRS albo CEIDG, REGON, VIES i na listach sankcyjnych.

Raport rozszerzony pozwala dodatkowo podać numer rachunku i wartość planowanej transakcji: sprawdzimy, czy rachunek jest w Wykazie, i wskażemy, kiedy warto zapłacić w MPP albo złożyć ZAW-NR.

Raport PDF zawiera numer, datę i godzinę sprawdzenia oraz wykorzystane źródła — może być elementem dokumentacji należytej staranności. Nie zastępuje jednak zawiadomienia ZAW-NR ani nie przedłuża jego terminu.